In Amerika heet het een ADU, een accessory dwelling unit. Het verbouwprogramma This Old House wijdde er een heel seizoen aan, met een ranch in Walpole waar naast het huis een kleine, volwaardige woning op het eigen erf verrees. In Nederland kennen we zoiets vooral als mantelzorgwoning, en daar verandert binnenkort iets. Per 1 januari 2027 mag naast de mantelzorgwoning ook een familiewoning zonder vergunning in de achtertuin, meldde vakplatform PONT Omgeving in juli 2026 na publicatie van het besluit. Wie plannen heeft voor een ouder of een volwassen kind op het eigen erf, doet er goed aan nu al te weten wat wel en niet mag.
Wat er nu al mag met een mantelzorgwoning
Sinds de Omgevingswet op 1 januari 2024 in werking trad, zijn de regels voor de mantelzorgwoning landelijk vastgelegd. Een mantelzorgwoning in het achtererfgebied, het deel van je perceel achter de voorgevel dat niet naar de straat gekeerd is, is vergunningvrij als hij aan de regels voor vergunningvrije bijbehorende bouwwerken voldoet. Dat geldt voor het bouwen, maar ook voor het gebruik als woning. Je hebt dus geen toestemming van de gemeente nodig om er iemand in te laten wonen die zorg krijgt of geeft.
Vergunningvrij is alleen niet regelvrij. Drie dingen blijven gelden.
- De maat. Hoeveel je mag bouwen, hangt af van de grootte van je erf en van wat er al staat, zoals een schuur of aanbouw. Die tellen mee.
- De bouwtechnische eisen. Ook een vergunningvrije woning moet voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving, met eisen aan isolatie, ventilatie, daglicht en brandveiligheid. Een tuinhuis met een bed erin is geen mantelzorgwoning.
- De mantelzorg zelf. Er moet echt sprake zijn van zorg. Stopt die, dan mag het gebouw niet meer als woning worden gebruikt. Het mag blijven staan als bijgebouw, maar er mag niemand meer in wonen.
Bij een monument, in een beschermd stads- of dorpsgezicht en in het buitengebied kan het anders liggen. Daar is het omgevingsplan van je gemeente vaak bepalend, en het loont om eerst te bellen.
Wat er vanaf 2027 verandert
Het nieuwe besluit maakt de regeling op een paar punten ruimer. Volgens het overzicht van PONT Omgeving zijn dit de belangrijkste wijzigingen.
- De familiewoning wordt vergunningvrij. Ook zonder zorgsituatie mag je een woning in de achtertuin plaatsen voor meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden. Dat zijn je partner, ouders, schoonouders, stief- en adoptieouders, en je kinderen, pleeg-, stief- en adoptiekinderen en schoonkinderen.
- De mantelzorgverklaring vervalt. De definitie van mantelzorg sluit voortaan aan bij de Wmo 2015.
- Er mogen meer mensen wonen. Waar de regeling eerder uitging van hooguit twee personen, mag nu ook een gezin in een mantelzorgwoning wonen.
- De bewoners worden in principe op hetzelfde adres ingeschreven als de hoofdbewoner. PONT Omgeving plaatst daar in zijn bespreking wel een kanttekening bij.
Die familiewoning is de grote stap. Het idee is dat een volwassen kind dat door de woningnood niet weg kan, of een ouder die dichterbij wil wonen zonder zorg nodig te hebben, een eigen plek krijgt zonder dat de gemeente daar per geval over moet beslissen. Het besluit is met dat doel geschreven, als onderdeel van de bredere aanpak van de woningmarkt.
Waar het in de praktijk op vastloopt
Op papier is het eenvoudig. In de praktijk zijn er een paar plekken waar plannen stranden, en die zie je beter vooraf.
De ruimte op je erf. In een gemiddelde rijtjeshuistuin is na een schuur weinig vergunningvrije ruimte over. Reken dus eerst uit wat je nog mag, met de vergunningcheck op het Omgevingsloket. Lukt het niet binnen die regels, dan kun je alsnog een vergunning aanvragen, maar dan beslist de gemeente.
Aansluitingen. Een woning heeft water, riolering, stroom en vaak een eigen meter nodig. Die leidingen moeten door je tuin, en de afvoer moet op het riool kunnen. Een prefab unit kan snel staan, maar de grondwerkzaamheden en aansluitingen kosten vaak meer tijd dan de plaatsing.
Fundering. Ook een lichte woning heeft een stabiele ondergrond nodig. Op slappe grond in het westen van het land is dat geen detail. Laat dat vooraf beoordelen, net als bij een aanbouw of opbouw in staalframebouw.
Geld en adres. Woont er iemand op hetzelfde adres als jij, dan kan dat gevolgen hebben voor toeslagen, een uitkering of de AOW van de bewoners. Zoek dat uit voordat iemand verhuist, niet erna.
Wat je nu al kunt doen
Wil je volgend jaar bouwen, dan kun je de voorbereiding nu starten. Meet je erf op en zet op papier wat er al staat. Doe de vergunningcheck op het Omgevingsloket, en vraag bij twijfel je gemeente of er lokale regels gelden voor jouw perceel. Bespreek met een aannemer of leverancier van prefab woningen of het ontwerp aan de bouwtechnische eisen voldoet, en laat dat vastleggen. Sinds de Omgevingswet kijkt de gemeente bij vergunningvrij bouwen niet meer met je mee, zoals we eerder schreven over minder toezicht bij je verbouwing. Jij bent dus zelf verantwoordelijk als het niet klopt.
Mijn indruk is dat dit een van de weinige veranderingen is die echt iets oplost voor gewone huishoudens. Het Amerikaanse voorbeeld laat zien dat een kleine tweede woning op je erf een gezin bij elkaar kan houden. Alleen is de regel geen vrijbrief. Wie het vergunningvrije deel goed uitrekent en de bouwtechniek serieus neemt, heeft er straks een volwaardige woning bij. Wie dat overslaat, heeft een duur tuinhuis waar niemand mag wonen.
