Je schuift de bank een halve meter opzij en er loopt een scheur van de plint schuin omhoog naar de hoek van het raam. De vraag die daarna komt is altijd dezelfde: zit dit in de muur, of zit dit in de fundering? Dat verschil bepaalt of je klaar bent met een zak reparatiemortel, of dat je aan het begin staat van een traject waar een constructeur, een gemeente en een aannemer bij horen.
Het Amerikaanse This Old House zette de funderingstypen en hun veelvoorkomende problemen op een rij. Dat stuk is geschreven voor Amerikaanse huizen, met kelders en betonplaten, en het rekent in inches. De manier van beoordelen is wel universeel: eerst weten wat er onder je vloer zit, dan kijken welke signalen bij elkaar horen. Alleen ligt de verdeling van die typen bij ons heel anders, en daar gaat het mis als je een Amerikaanse checklist op een Hollands rijtjeshuis legt.
Wat er in Nederland onder je huis zit
Grofweg zijn er hier drie situaties, en je woonplaats en je bouwjaar voorspellen ze allebei redelijk goed.
Houten paalfundering. In het westen en noorden, dus op veen en klei, staan huizen van voor ongeveer 1970 vaak op houten palen die tot de eerste zandlaag zijn geheid, met daarop een kesp en het metselwerk. This Old House noemt paalfunderingen een oplossing voor gebieden met slappe grond. Bij ons zijn ze niet de uitzondering maar de standaard in grote delen van Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, de Zaanstreek en het noordelijk kleigebied.
Betonnen paalfundering. Vanaf ruwweg de jaren zeventig zijn het prefab betonpalen. Die rotten niet, maar ze kunnen te kort zijn uitgevoerd of last krijgen van zakkende grond eromheen.
Fundering op staal. Geen palen: de muren staan op verbrede voeten direct op de draagkrachtige grond, gebruikelijk op de zandgronden in Oost- en Zuid-Nederland. De term heeft niets met metaal te maken, het is een oud woord voor bouwen op de vaste ondergrond. Bij nieuwbouw ligt er tegenwoordig meestal een betonnen plaat op een zandpakket, vergelijkbaar met wat This Old House een slab noemt.
Die typen reageren op verschillende dingen. Houten palen zijn kwetsbaar voor droogstand: komen de koppen boven het grondwater te staan, dan krijgen schimmels en bacteriën grip en verliest het hout zijn draagkracht. Een fundering op staal is gevoelig voor de grond eronder, en dat is ook wat This Old House als hoofdrolspeler aanwijst: kleirijke bodem die uitzet en krimpt bij wisselende vochtgehaltes. Na een paar droge zomers zie je hier hetzelfde patroon.
Welke scheuren wijzen op de fundering en welke niet
Verreweg de meeste scheuren in een woning zijn geen funderingsscheuren. Haarscheurtjes in stucwerk, een scheurtje boven een deurpost, een naad tussen twee bouwdelen die anders werken: dat is spanning in de afwerking, niet in de constructie. Hoe je die beoordeelt staat in scheuren in de muur: welke onschuldig zijn en welke niet.
This Old House houdt drie kenmerken aan waarbij je een deskundige erbij haalt: een scheur breder dan een kwart inch, ongeveer zes millimeter, een scheur die diagonaal over de wand loopt, en een scheur waarbij de twee helften ten opzichte van elkaar verspringen. Amerikaanse richtlijnen, maar de logica geldt hier net zo goed: breedte zegt hoeveel er bewogen is, richting zegt waar de beweging vandaan komt, en verspringing betekent dat er niet alleen getrokken maar ook gezakt is.
Belangrijker dan één scheur is de optelsom. Bij een fundering die zakt zie je meestal een paar van deze dingen tegelijk:
- scheuren die schuin wegduiken vanuit de hoeken van kozijnen, en die aan de buitenkant doorlopen in het metselwerk
- deuren en ramen die op één plek in huis gaan klemmen, terwijl ze het elders prima doen
- een vloer die merkbaar afloopt naar één kant, of een drempel die niet meer waterpas ligt
- een gevel die uit het lood staat, of een raamdorpel die zichtbaar niet meer horizontaal is
- een scheur die in de loop van een jaar breder wordt
Wat er meestal niets mee te maken heeft: vochtplekken onderaan de muur. Die hebben een andere oorzaak, en die zet ik uit elkaar in optrekkend vocht, doorslaand vocht of condens.
De gemeente Zaanstad, waar veel woningen op houten palen staan, maakte er een voorlichtingsfilm over. Je ziet hoe funderingsschade zich in een gewone straat aandient, wat bewoners merken en wat er bij een funderingsonderzoek gebeurt.
Zelf meten voordat je iemand belt
Funderingsherstel is geen klus voor een zaterdag, maar de waarneming is dat wel. De eerste vraag van elke deskundige is hoe lang het al zo is en of het beweegt, en zonder meting is het antwoord daarop een gevoel. Dit is wat je ervoor nodig hebt:
- een scheurmeter of gipsmerk, om te zien of een scheur groeit. Kunststof scheurmeters liggen bij Toolstation en zijn te bestellen bij bol.com; gips voor een gipsmerk haal je bij Gamma, Praxis of Hornbach
- een waterpas van minstens 1200 millimeter, of een kruislijnlaser als je die al hebt, voor het meten van de vloer. Karwei, Gamma en Hornbach hebben ze in elk prijssegment
- een digitale schuifmaat, om de breedte op een tiende millimeter vast te leggen
- een potlood en een watervaste stift, om de uiteinden van de scheur af te strepen met de datum erbij
- een zaklamp voor het kruipluik en je telefoon, voor foto’s met een rolmaat naast de scheur zodat de schaal klopt
De werkwijze is simpel. Zet met potlood een streepje op beide uiteinden van de scheur met de datum erbij, meet de breedte op het breedste punt en maak een foto. Herhaal dat elke maand, een jaar lang. Leg tegelijk de waterpas op een paar vaste plekken op de vloer en schrijf op wat je ziet. Kijk in het kruipluik of er water staat en of het naar rotting ruikt, maar ga niet zomaar de kruipruimte in: die moet eerst goed doorluchten. Moet je er toch zijn, combineer het dan met een blik op de leidingen, zoals bij cv-leidingen isoleren in de kruipruimte.
Eén ding vooral niet doen: de scheur dichtsmeren voordat je hem hebt gemeten. Dat is de begrijpelijkste reflex die er is en de duurste, want je gooit je enige bewijsmateriaal weg. Over een half jaar staat hij er weer, alleen weet je dan niets meer.
Wanneer je iemand erbij haalt, en wie dan
Groeit de scheur, loopt de vloer af, of komen meerdere signalen samen, dan stop je met zelf puzzelen. Het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek heeft een landelijk funderingsloket waar woningeigenaren gratis melding kunnen maken, en het beheert een database met funderingsgegevens per pand. Dat is de eerste plek om te kijken, ook omdat je ziet of er in jouw straat al meer bekend is. Sommige gemeenten hebben een eigen loket, en er bestaat een fonds voor de financiering van funderingsherstel.
Daarna volgt een funderingsonderzoek, waarbij een put wordt gegraven om de paalkoppen of de fundering bloot te leggen. Dat kost geld en het is de enige manier om te weten wat er speelt. Kies een bureau dat niet ook toevallig het herstel wil uitvoeren, want dat is geen prettige combinatie van rollen.
Wat ik ervan vind
Ik zie het in de praktijk op twee momenten misgaan. Bij aankoop, wanneer iemand een bouwkundige keuring laat doen zonder expliciet naar de fundering te laten kijken, want dat zit er standaard niet in. En bij bewoners die het al jaren zien en er niets mee doen omdat het langzaam gaat. Bij een fundering is langzaam geen geruststelling maar een eigenschap.
Maar ik wil ook het omgekeerde zeggen, want dat hoor je zelden: de meeste scheuren die mensen mij laten zien zijn gewoon scheuren. Een huis van zestig jaar dat een paar millimeter heeft gewerkt is niet ziek. Meet een jaar lang en laat je pas ongerust maken door beweging. Dat is de goedkoopste diagnose die bestaat.
